Turgut Özal’dan günümüze süre gelen zamanda “dindar”, “imam-hatip kökenli”, “dinci” gibi Özal’dan önce alışkın olmadığımız başbakan profilleri gördük.
         “Dindar”, “imam-hatip kökenli”, “dinci”  başbakanlar icraatlarından çok, bu özellikleriyle anıldılar. Onlara gelen eleştiriler bu özelliklerinden dolayı idi. Onların “dindar” ya da “dinci” olmaları, kimi çevrelerce cumhuriyet rejimi için tehlikeli bulunuyordu
         Geçtiğimiz aylarda neticesiz kalan cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde bahsi geçen tanımlamalar tekrardan gündeme geldi. Muhalefetin bir kesimine göre “İmam-hatip kökenli” Erdoğan başbakan olmuştu, bir de cumhurbaşkanı olmamalıydı. Erdoğan’ın yükseldiği, yükselebileceği en son kademenin başbakanlık binası olmasına izin verilebileceği, “son kale”nin yani cumhurbaşkanlığı köşküne ise yaklaştırılma-yacağı behemehal bildirildi.
         Bu ortamda eski başbakanlardan Sadi Irmak’ı hatırladım. Sadi Irmak şimdiki muhalefeti fevkalade kızdıracak şekilde teolojik anlamda ileriye gitmişti; Irmak’ın yaptığı imam ya da hatip olmayı aşan bir şeydi.  Irmak bir meâl yazmıştı, Kur’ân-ı Kerim meâli.
         Irmak’ın, kaç yılında bu meâli hazırlamış olduğu bendeki nüshadan anlaşılmıyor. Yalnız arka kapakta hediyesinin 20 lira olduğu belirtiliyor; anlaşılan hayli eski tarihli bir yayın. Belki, Irmak’ın başbakanlığından da öncedir meâlin yayınlanış tarihi.
         Sadi Irmak’ın başbakanlığı 1974-1975 seneleri arasında gerçekleşmiş. 17 Kasım- 3 Mart. Başbakanlığı dört buçuk ay sürmüş.  O dönemde mecliste hiçbir parti hükümet kurma gücüne sahip değildir. Seçime gidilecektir. Meclis dışından Irmak’a hükümeti kurma görevi verilir. Irmak, hükümetini kurar ve akabinde sandığa gidilir.
         Eski başbakanlardan Sadi Irmak, neden bir Kur’ân meâli hazırlamıştır, bilmiyorum. Fakat şu var ki, Irmak bir meâl hazırlayabilecek derecede Arapça bilmiyordu. Hatta  1904 doğumlu müellif, elbette Arapça kelimelere aşinadır, ama Irmak’ın hiç Arapça bilmediğini düşünüyorum. Bunun ispatını üç paragraf sonra belirtiyorum. Zaten kendisi de bu durumu az çok ifadelendiriyor: Irmak, meâlini doğu tefsircilerinin ve tarafsız batı bilginlerinin eserlerinden faydalanarak, yetkililere danışarak hazırlandığını söylüyor.
          Sadi Irmak, yirmi yaşında Almanya’ya gönderiliyor. Orada tıp ve biyoloji okuyor. Irmak, doğal olarak Almancaya oldukça vakıftır. Onun “tarafsız batı bilginleri” diye isimlendirdiği bilginlerİ Almanca bilen bilginlerdir. Irmak, “Çok acıyan ve rahmeti bütün varlıkları kaplayan Allahın adı ile.” olarak tercüme ettiği Besmele’nin açıklamasını yaparken “Nitekim Almancaya da Allerbarmer, herkese acıyan diye çevrilmiştir.” şeklinde not düşmüştür. Hemen arka sayfada ise Bakara Sûresi’nin hurûf-u mukatta’larını izah etmek için not düşerken Winter ve Goldschmidt isimlerini zikreder. Bu isimlerin Alman asıllı isimleri olduğu aşikârdır.  Devamındaki yedinci sayfada Irmak, yabancı bilgelere dayanarak izahlarda bulunmaktan vazgeçmez: “İnananlarla buluştukları zaman biz de inanırız derler ama, kendilerini şeytanca kandıranlarla yalnız kalınca biz sizinleyiz, onlarla alay ediyorduk derler.” ayetinin dipnotunda ayetteki kimselerin Yahudiler olduğunu bilgisini Elmalılı’dan başka, Schimmel isimli bir Alman bilgine dayandırmaktadır. Ben, Winter ve Goldschmidt’in kim olduklarını bilmiyorum. Schimmel’in ise büyük olasılıkla Annemarie Schimmel olabileceğini tahmin etmek güç değil.
         Gelelim Irmak’ın meâli hazırlarken yararlandığı “Doğu tefsircileri”ne. Onları da Irmak’ın yine dipnotlarından anlıyoruz: Elmalılı, Mahmut Esat Efendi ve F. Vecdi. Elmalı’nın, F. Vecdi’nin kimler olduğu anlaşılıyor. Mahmut Esat Efendi’nin ise kim olduğunu bilmemiz zor görünüyor.  1855-1918 yılları arasında yaşamış Seydişehirli Mahmut Esat olabilir. Seydişehirli, dinler tarihi çalışmalarında ilk öğreticilerden kabul ediliyor. Irmak’ın bilgisine başvurduğu hususun dinler tarihini ilgilendiriyor olması beni bu şekilde düşündürüyor.
         Yukarıda Irmak’ın meâlindeki dipnotlarından çokça bahsetmiş olmamdan, meâlin bol dipnotlu, titiz bir çalışma olduğu düşünülmemeli. Irmak, çünkü 39. sayfadan itibaren dipnot vermekten vazgeçiyor. Kitabın sonuna kadar, yani 488. sayfaya kadar bir daha dipnotlara rastlanmıyor. Büyük iddialarla başlanan çalışma 39. sayfaya gelince sanki yerini bıkkınlığa bırakıyor.
         Irmak’ın meâli oluştururken Almanca ya da başka bir batılı dilden tercüme yapmış olabileceğini de düşünülebilir. Ya böyle düşünmemiz gerekecek ya da Irmak’ın Arapça bilmediğine hükmedeceğiz. Irmak’ın sûrelerin adlarını belirtirken yaptığı hatalar Arapça ve Türkçe gramere uygun hareket edilmediği gösteriyor. Bu konu, Arapçaya yeni başlayanların bile bileceği bir bilgidir. Arapça gramerde kelimeler Irmak’ın yaptığı gibi belirtilmez. Irmak “Al-Zuhruf” diyor, “Al-Tur”, “Al-Nacm” ve “Al-Şams” diyor… Hâlbuki “Al-Zuhruf” olmaz, Az-Zuhruf olur. “Al-Nacm” olmaz, An-Nacm olur. Yine “Al-Tur” olmaz, At-Tur olur. “Al-Şams” olmaz, Aş-Şams olur. Kaldı ki, sûre isimleri Arapçadan Türkçe’ye aktarımda Irmak’ın da yararlandığı Elmalılı’nın tercümesindeki gibidir;  kelime öneksiz söylenir, sadece “Zuhruf”, “Tûr”, “Necm”, “Şems denir”…
         Belki de ben bilemiyorum…
         Ama meâlin sonlarına doğru, herkesin çocukluğumdan beri iyi bildiği Tin Sûresi’nin tercümesi ne yazık ki beni haklı çıkartıyor. Tin Sûresi’nin ya da Irmak’ın tercümesiyle “Al-Tin”in ilk ayeti “Yemin olsun o incire ve o zeytin’e” şeklinde olduğu halde, Irmak tarafından ayette geçen “incir” kelimesi, “hurma” olarak verilmiştir. Acaba bir yanlışlık mı var diye düşündüm, ama baktım Irmak sûrenin ismini yani “Al-Tin”i de “hurma” olarak açıklamıştı. Elmalılı, üçüncü ayette geçen “güvenli belde”nin Mekke kenti olduğunu söylüyor; şahsen, Irmak’ın buradan hareketle “Mekke’de incir yetişmez, asıl hurma yetişir,” diye düşünüp kelimenin hurma olduğuna karar vermiş olabileceğini, aklıma getirmek istemiyorum.
         Şimdi ben bu yazıyı neden mi yazdım?
         Şimdi benim bu yazıyı neden yazdığım açık değil mi?